Choroby endokrynologiczne związane są z zaburzeniami funkcjonowania gruczołów dokrewnych, które produkują i wydzielają hormony. Choroby o tym podłożu występujące u psów i kotów mogą być spowodowane działaniem wielu różnych czynników. Objawiają się w przeróżny sposób i niestety z tego powodu nie zawsze są od razu rozpoznawane. W przypadku chorób endokrynologicznych podstawą jest szczegółowy, dokładny wywiad i badanie kliniczne pacjenta. W artykule opisano wybrane choroby endokrynologiczne, które są często spotykane u psów i kotów: zespół Cushinga, cukrzycę, niedoczynność i nadczynność tarczycy.
Autor: Adrianna Iwan
– mikrobiolog, technik weterynarii i zoopsycholog
Zespół Cushinga (nadczynność kory nadnerczy)
Zespół Cushinga to jedna z najczęściej rozpoznawanych chorób endokrynologicznych u psów, zwłaszcza w średnim wieku i starszych. Jest to grupa zaburzeń metabolicznych, które wynikają z długotrwałego utrzymywania się wysokiego stężenia kortyzolu we krwi. Hormon ten w fizjologicznych warunkach pomaga regulować metabolizm. W przypadku zespołu Cushinga jest on wydzielany nadmiernie, co może mieć bardzo szkodliwy wpływ na wiele narządów. Pojawia się więc pytanie, skąd bierze się nadmiar tego hormonu. U większości psów (80-85%) z tym zespołem dochodzi do powstawania guza nowotworowego w obrębie przysadki mózgowej. Komórki tego guza wytwarzają nadmierne ilości hormonu adrenokortykotropowego (ACTH). Oddziałuje on na nadnercza, które zaczynają wydzielać zwiększone ilości kortyzolu. W tym przypadku nasila się więc jego wydzielanie. U około 15-20% psów zespół Cushinga jest spowodowany nowotworem nadnercza, który bezpośrednio powoduje nadprodukcję kortyzolu, niezależnie od przysadki. Istnieje jeszcze postać jatrogenna, która jest spowodowana zbyt długim podawaniem sterydów. Niezależnie od przyczyny, konsekwencje są takie same – wydzielanego kortyzolu jest więcej niż potrzebuje organizm. Początek choroby niestety często jest niezauważany przez opiekunów. Pojawiające się objawy są często przypisywane starzeniu się. Psy na ogół stają się apatyczne, są mniej skłonne do ruchu i zabawy, obserwuje się u nich zwiększoną senność. U ponad 95% psów z tym zespołem występuje nadmierne pragnienie i związane z tym bardzo częste oddawanie moczu. Psy z zespołem Cushinga piją naprawdę ogromne ilości wody. Pojawia się też nadmierne łaknienie. U wielu psów można zaobserwować również zmiany dermatologiczne. Jak wygląda typowy pies z zespołem Cushinga? Ma obwisły brzuch, powiększoną i wyczuwalną wątrobę, słabo umięśnione kończyny. Charakterystyczne jest też ścieńczenie skóry, utrata jej elastyczności, symetryczne wyłysienia boków ciała i spowolnione odrastanie włosów. Skóra na brzuchu jest pergaminowa. Zespół Cushinga jest nieuleczalny i wymaga podawania psu leków do końca jego życia.
Zespół Cushinga może występować także u kotów, choć ma to miejsce znacznie rzadziej niż u psów. Koty z nadczynnością kory nadnerczy zwykle cierpią na rozmaite choroby towarzyszące, takie jak cukrzyca czy nawracające zakażenia układu moczowego. U nich również można zaobserwować wyłysienia na grzbiecie, brzuchu i bokach ciała oraz pergaminową i cienką skórę, która bardzo łatwo ulega uszkodzeniom. U kotów zauważalne jest również zwiększone pragnienie i wielomocz, zanik mięśni, powiększenie obrysu brzucha. U jednych występuje zwiększony apetyt, a drugich odwrotnie – zmniejszony. Ok. 80% kotów z nadczynnością kory nadnerczy cierpi na cukrzycę, która prowadzi do spadku masy ciała.
Cukrzyca
Dotyka zarówno psy, jak i koty. Jest związana z nieprawidłową pracą trzustki. Niestety choroba ta jest coraz częściej diagnozowana. Szacuje się, że występuje ona u 1 na 300 psów i 1 na 200 kotów. Na rozwój cukrzycy wpływ ma wiele czynników, m.in.: predyspozycje rasowe, brak aktywności fizycznej, otyłość/nadwaga, występowanie innych chorób, nieprawidłowa dieta. U psów zwykle występuje cukrzyca typu 1 (insulinozależna), która jest spowodowana brakiem insuliny lub jej niedostatecznym wydzielaniem przez trzustkę z powodu uszkodzenia komórek beta trzustki. Z kolei u kotów najczęściej diagnozuje się cukrzycę typu 2, tzw. insulinoniezależną, która jest związana z niekontrolowanym wydzielaniem insuliny i obniżoną wrażliwością tkanek na jej działanie. Cukrzyca wpływa nie tylko na zwierzę, ale także na opiekuna. Terapia, zarówno u psów jak i kotów, wymaga zaangażowania oraz zmiany przyzwyczajeń. Nieodłącznym elementem terapii są wizyty kontrolne i monitorowanie zwierzęcia.
Cukrzyca psów
Dotyka zwykle psy w średnim wieku. Jak już wcześniej wspomniano, u psów dominuje cukrzyca typu 1 spowodowana niszczeniem komórek beta trzustki lub zapaleniem tego narządu. Może być związana z czynnikami genetycznymi oraz wiekiem. Do innych czynników ryzyka rozwoju cukrzycy zalicza się także choroby współistniejące, takie jak: nadczynność kory nadnerczy, niedoczynność tarczycy, otyłość, czynniki hormonalne i jatrogenne, które wyzwalają oporność na insulinę. Typowe objawy cukrzycy u psów to: nadmierne pragnienie i związany z nim wielomocz, nadmierny apetyt, utrata masy ciała, zaćma (charakterystyczne mleczne zabarwienie soczewki oka), zmniejszenie masy mięśniowej. U psów dotkniętych tą chorobą można często zaobserwować również nawracające lub utrzymujące się zakażenia układu moczowego. Podstawą skutecznej terapii cukrzycy jest podawanie insuliny i odpowiednia dieta. Należy pamiętać, że u psów występuje hiperglikemia poposiłkowa (czego nie obserwuje się u kotów). Przy przestrzeganiu zaleceń lekarskich oraz właściwej opiece, psy z cukrzycą mogą wieść komfortowe życie. U psów nie obserwuje się remisji cukrzycy, z tego względu konieczne jest podawanie insuliny do końca życia.
Typowe objawy cukrzycy u psów to: nadmierne pragnienie i związany z nim wielomocz, nadmierny apetyt, utrata masy ciała, zaćma (charakterystyczne mleczne zabarwienie soczewki oka), zmniejszenie masy mięśniowej.
Cukrzyca kotów
Cukrzyca to obecnie najczęściej diagnozowana choroba endokrynologiczna u tego gatunku zwierząt. W Wielkiej Brytanii 1 na 200 kotów ma zdiagnozowaną cukrzycę, w USA cierpi na nią około miliona kotów. U kotów występuje cukrzyca typu 1 i 2, przy czym typ pierwszy jest znacznie rzadszy. Wśród czynników zaangażowanych w rozwój cukrzycy u kotów znajdują się problemy związane z żywieniem, otyłością i obecnością współistniejących zaburzeń, takich jak np. przewlekłe zapalenie trzustki oraz stosowanie niektórych leków. Za cukrzycę u kotów mogą odpowiadać także zmiany nowotworowe, m.in. gruczolakorak trzustki lub guz przysadki, ale sytuacje te są znacznie rzadsze. Największymi czynnikami ryzyka są otyłość i przewlekłe zapalenie trzustki. Ryzyko zachorowania na cukrzycę u kotów z nadwagą wzrasta dwukrotnie, a u otyłych czterokrotnie. Jednak nie wszystkie otyłe koty chorują na cukrzycę i nie wszystkie koty chorujące na cukrzyce są otyłe. Co ciekawe, częściej chorują samce niż samice. Do najczęstszych objawów towarzyszących cukrzycy należą: nadmierne pragnienie, wielomocz, wzmożony apetyt. U kotów można zaobserwować także pogorszenie okrywy włosowej i utratę masy ciała. Podstawą leczenia jest insulinoterapia i dieta o ograniczonej zawartości węglowodanów. Postępowanie żywieniowe stanowi uzupełnienie działania insuliny poprzez ograniczenie dostępności węglowodanów. Ma także pomóc w utrzymaniu prawidłowej masy ciała. Odpowiednie leczenie umożliwia uzyskanie remisji cukrzycy u 20-80% kotów już w ciągu 4-6 tygodni. Trzeba pamiętać również o tym, że u kotów należy leczyć inne zaburzenia, które mogą powodować insulinooporność, np. stany zapalne występujące w przebiegu choroby przyzębia.
Niedoczynność tarczycy
To kolejne powszechne zaburzenie endokrynologiczne występujące u psów. Dotyka zazwyczaj psy w średnim wieku, ale możliwe jest wystąpienie choroby u osobników młodych i starszych. Niedoczynność tarczycy jest najczęściej spowodowana idiopatycznym zanikiem tego gruczołu lub limfocytarnym zapaleniem na tle immunologicznym.
U psów z niedoczynnością tarczycy obserwuje się przede wszystkim ospałość, zmniejszona reaktywność na bodźce, niechęć do ruchu i przyrost masy ciała. Nierzadko objawy te są niezauważane przez opiekunów. W przebiegu choroby pies może wykazywać większą nietolerancję na zimno i poszukiwać cieplejszych miejsc w domu. Choroba powoduje także zmiany dotyczące okrywy włosowej i skóry: zmatowienie, pogorszenie jakości sierści oraz obustronne, symetryczne wyłysienia po bokach ciała (którym nie towarzyszy świąd), łuszczenie się skóry, hiperpigmentację. Możliwe są nawracające zapalenia skóry lub zapalenie ucha zewnętrznego. Większość objawów udaje się opanować w ciągu 4-6 tygodni od rozpoczętego leczenia. Zmiany skórne cofają się po kilku miesiącach. Leczenie niedoczynności tarczycy jest leczeniem trwającym do końca życia zwierzęcia.
Niedoczynność tarczycy u kotów występuje niezwykle rzadko. Pierwotna niedoczynność tarczycy dzieli się na wrodzoną i nabytą. Postać wrodzona związana jest z nieprawidłową syntezą hormonów tarczycy i prowadzi do powstania tzw. wola tarczycowego. Postać ta dotyczy najczęściej kotów abisyńskich i kotów domowych krótkowłosych. Z kolei postać nabyta może być wywołana przez podawanie zwierzęciu radioaktywnego jodu lub przedawkowaniem leków przeciwtarczycowych. Niezależnie od postaci, koty z niedoczynnością tarczycy są apatyczne. Pierwsze objawy u kociąt z postacią wrodzoną pojawiają się między 6 a 8 tygodniem życia. Można zauważyć u nich spowolniony wzrost, zaburzenie w proporcjach ciała. Są znacznie mniejsze od swojego rodzeństwa. Ponadto można zaobserwować osłabienie i opóźnione reakcje na bodźce. Koty dorosłe z nabytą niedoczynnością, mimo zmniejszonego apetytu, są otyłe. Można zaobserwować u nich symetryczne wyłysienia, zmatowienie okrywy włosowej, pogrubienie skóry. U niektórych kotów dochodzi do rozwoju obrzęku śluzowatego twarzy, który nadaje im szczególny wyraz twarzy, tzw. twarz tragika (facies tragica).
Nadczynność tarczycy
Nadczynność tarczycy to wieloukładowe zaburzenie, które wynika z nadmiernego stężenia tyroksyny i/lub trójjodotyroniny we krwi. Częstotliwość występowania tej choroby u zwierząt domowych stale rośnie. Schorzenie to jest zdecydowanie częstsze u kotów niż u psów. U większości kotów występują łagodne zmiany rozrostowe nowotworowe tarczycy, tzw. przerost gruczolakowaty. Jednoznaczna przyczyna rozwoju nadczynności tarczycy u kotów nie jest jednak znana. Do tej pory rozważa się wiele czynników, takich jak: predyspozycje genetyczne (sugeruje się, że koty himalajskie są bardziej podatne na rozwój choroby), wiek, związki chemiczne stosowane jako wyściółka metalowych puszek (m.in. bisfenol A), różna zawartość jodu w pożywieniu. Klasyczny obraz kota z nadczynnością tarczycy to kot aktywny, mający powyżej ośmiu lat, z dobrym, czasami nadmiernym apetytem, ale tracący na wadze. Łagodne objawy są nierzadko niezauważane przez opiekunów lub są traktowane jako proces starzenia. Możliwe jest też częstsze odwiedzanie kuwety przez takiego kota w wyniku zwiększonego oddawania moczu. Występują także wymioty i biegunka. U około 90% kotów obserwuje się tzw. wole tarczycowe. Ponadto u około 1/3 kotów z nadczynnością tarczycy można zaobserwować pogorszenie okrywy włosowej w postaci zmatowienia, zmierzwienia, skołtunienia. Zaawansowana nadczynność tarczycy może objawić się nadmiernym przerostem pazurów i ich pogrubieniem. Koty mogą być też nadaktywne, nadmiernie wokalizować, być zaniepokojone. Mogą być także agresywne oraz bardziej podatne na stres i dotyk. Nawet najmniejszy bodziec zewnętrzny może być przyczyną silnego stresu.
Literatura:
1.Bugbee A. C., Fujishiro M. A. (2020). Postępowanie w cukrzycy kotów. Weterynaria po Dyplomie; 6.
2.Cekiera A., Popiel J. (2014). Nadczynność kory nadnerczy u kotów. Magazyn Weterynaryjny; 10.
3.Cook A. (2020). Rozpoznawanie nadczynności kory nadnerczy u psów. Weterynaria po Dyplomie; 5.
4.Gójska-Zygner O., Gajger J. (2021). Objawy chorobowe u kotów leczonych z powodu nadczynności tarczycy. Część I. Patofizjologia i choroby współistniejące. Życie Weterynaryjne; 96(5).
5.Gójska-Zygner O., Lechowski R. (2011). Niedoczynność tarczycy u kotów. Życie Weterynaryjne; 86(3).
6.Heseltine J. (2020). Niedoczynność tarczycy u psów – rozpoznawanie i leczenie. Weterynaria po Dyplomie; 3.
7.Mazur A. (2023). Nieustabilizowana cukrzyca – możliwe przyczyny, objawy, leczenie. Magazyn Weterynaryjny; 2.
8.Ward C. R. (2021). Postępowanie w cukrzycy u psów. Weterynaria po Dyplomie;
Artykuł z magazynu PUPIL numer 4(36)/2024