Toksoplazmoza jest jedną z najczęstszych chorób pasożytniczych na świecie. Powoduje ją niewielki pierwotniak Toxoplasma gondii. Mimo że pasożyt ten kojarzony jest prawie wyłącznie z kotami, to jest on zdolny do zarażania niemal wszystkich zwierząt stałocieplnych – w tym człowieka. Żywicielem ostatecznym są koty i inne kotowate, co oznacza, że pasożyt rozmnaża się w kocich jelitach, aby następnie z kałem przedostać się do środowiska i zarażać inne zwierzęta. Żywicielami pośrednimi są wszystkie gatunki ssaków, a także ptaki. Najczęstszą drogą zarażenia tym pasożytem jest droga pokarmowa – zwierzęta mięsożerne mogą zarazić się poprzez spożycie cyst tkankowych, które znajdują się w mięsie zarażonych żywicieli pośrednich. Najważniejszym źródłem oocyst są młode koty (wydalają oocysty w największych ilościach).
Tekst: ADRIANNA IWAN, mikrobiolog, technik weterynarii i zoopsycholog
Toxoplasma gondii
Pierwotniak ten występuje w trzech stadiach inwazyjnych – sporozity, tachyzoity oraz bradyzoity. Sporozoity występują w sporulowanych oocystach (otoczonych osłonką), które charakteryzują się wyjątkową odpornością na warunki środowiskowe. W klimacie umiarkowanym są w stanie przetrwać kilka miesięcy, a nawet lat. Maleńkie oocysty mogą przedostawać się do wód gruntowych i zostać w nich wiele miesięcy. Dla zwierząt roślinożernych najważniejszym źródłem inwazji jest woda, wilgotna gleba i pasza zanieczyszczone kocimi odchodami zawierającymi oocysty pasożyta. Oocysty są w stanie przeżyć do 54 miesięcy w temperaturze 40°C, 106 dni przy temperaturze -10°C i minutę w temperaturze 60°C. Wydalanie oocyst trwa zwykle od 1 do 3 tygodni. Po 2-5 dniach ulegają sporulacji i stają się inwazyjne, co oznacza, że są zdolne do zarażania. Poza drogą pokarmową możliwe są także zarażenia przez łożysko. W ostatnich latach pojawiła się ciekawa hipoteza o możliwości przenoszenia pasożyta przez kleszcze. Jednak do tej pory nie została ona potwierdzona.
Objawy toksoplazmozy u zwierząt
Zarażenie przebiega zazwyczaj bezobjawowo. U zwierząt z obniżoną odpornością może przybrać postać: wrodzoną, jelitową, płucną, wątrobową, dermatologiczną, neurologiczną i oczną. Ostra toksoplazmoza występuje przede wszystkim u zwierząt o znacznie obniżonej odporności, u których zdiagnozowano choroby towarzyszące. U młodych zwierząt możliwe jest uaktywnienie się wrodzonej postaci toksoplazmozy. Objawy kliniczne najczęściej związane są ze stadium tachyzoitów, które migrują w obrębie tkanek. Wystąpienie objawów zależy od wielu czynników: źródła zarażenia, układu odpornościowego zwierzęcia, intensywności inwazji oraz miejsca lokalizacji pasożyta w tkankach. Wiele zwierząt jest nosicielem T. gondii, który przez większość życia zwierzęcia nie daje o sobie znać i zdarza się, że jest wykrywany przypadkowo albo wcale.
Toksoplazmoza u psów
W większości przypadków inwazja T. gondii u psów jest bezobjawowa. Objawy zarażenia występują głównie u zwierząt z obniżoną odpornością oraz z chorobami towarzyszącymi. Zdarza się, że może dojść do uaktywnienia się uśpionej toksoplazmozy u zwierzęcia w momencie osłabienia układu odpornościowego. U psów dominują zaburzenia ze strony układu nerwowego: drgawki, niezborność, niedowłady, porażenia nerwów czaszkowych, nadwrażliwość na hałas. Objawy u psów mogą być też bardzo lokalne. Cysty mogą uciskać na nerwy i tkankę mięśniową, co czasem wiąże się z występowaniem drżenia mięśni, kulawizną, silną bolesnością i sztywnością chodu. Możliwe jest wystąpienie toksoplazmozy skórnej, w przebiegu której obserwuje się guzki, czasem wrzodziejące zmiany skórne. U psów, podobnie jak u ludzi, może wystąpić toksoplazmoza oczna, która wiąże się z częściową lub całkowitą utratą wzroku.
Do zarażenia dochodzi poprzez zjedzenie lub zlizanie wydalonych przez koty oocyst (zanieczyszczona woda, fragmenty kału na roślinach, pokarm zawierający formy pierwotniaka). Do zarażenia może dojść także przez spożycie surowego lub niedogotowanego mięsa, które zawiera cysty tkankowego pasożyta. U psów potwierdzono również możliwość zarażeń wenerycznych (obecność pierwotniaka w nasieniu serododatnich psów). Możliwe jest zakażenie poprzez transfuzję krwi (dotyczy to postaci ostrej, którą wiąże się z występowaniem pierwotniaka w układzie krążenia). Co ciekawe, w literaturze naukowej można znaleźć przypadki pasażu oocyst przez przewód pokarmowy psa, które nie wywołują objawów i są obecne w wydalanym kale. Oznacza to, że nie tylko wyłącznie koty mogą stanowić źródło zarażenia tym pierwotniakiem.
Toksoplazmoza u kotów
Kot może zarazić się toksoplazmozą po zjedzeniu ptaka, gryzonia lub surowego mięsa, a oocysty wydalane z kałem stają się inwazyjne dopiero po kilku dniach.
Koty zarażają się głównie poprzez zjedzenie upolowanego ptaka lub gryzonia, które zawierają tkankowe postaci pierwotniaka. Względnie do zarażenia może prowadzić spożycie surowego lub niedogotowanego mięsa. Koty wydalają oocysty od trzeciego do dziesiątego dnia po zjedzeniu cyst tkankowych. Wydalanie oocyst trwa do 20 dni, ale jest ono najintensywniejsze między drugim a piątym dniem. Oocysty nie stają się inwazyjne od razu po wydaleniu. Potrzebują na to co najmniej dwudziestu czterech godzin. Inwazyjne stają się jednak zwykle dopiero po 2-5 dniach. Objawowa postać toksoplazmozy znacznie częściej występuje u kotów niż u psów. Objawy kliniczne są obserwowane głównie u młodych kotów. U dorosłych kotów choroba ma zwykle przebieg bezobjawowy. Wystąpienie klinicznej postaci choroby zależy od żywiciela i szczepu pasożyta. W przypadku kotów najcięższą postacią jest wrodzona toksoplazmoza. W jej przebiegu często rozwija się zapalenie dróg żółciowych i wątroby, zapalenie płuc oraz mózgu. U kotów z tą postacią choroby można zaobserwować wodobrzusze, duszności i posmutnienie. U kociąt inwazja może zakończyć się śmiercią. U części kotów może rozwinąć się jelitowa postać choroby. Towarzyszą jej objawy typowe dla kokcydiozy. Uogólniona postać toksoplazmozy charakteryzuje się zapaleniem płuc, które może zakończyć się rozwojem zespołu ostrej niewydolności oddechowej i wstrząsem septycznym. W klinicznej postaci najczęściej obserwuje się objawy ze strony układu nerwowego, wątroby, płuc i gałki ocznej. T. gondii jest przyczyną powstawania ognisk martwiczych w narządach.
Rozpoznawanie i leczenie
Rozpoznawanie nie należy do najłatwiejszych ze względu na morfologię pasożyta i specyfikę jego cyklu życiowego. Diagnostyka i interpretacja wyników wymagają wielotorowego podejścia. Do identyfikacji pierwotniaka wykorzystuje się różne badania. Standardowo wykonywanymi badaniami są testy ELISA do wykrywania przeciwciał klas IgG i IgM oraz badanie molekularne – PCR. Przeciwciała IgM pojawiają się zwykle po upływie 2-4 tygodni od zarażenia (są przypadki, w których podwyższony poziom przeciwciał IgM obserwuje się już po upływie 1-2 tygodni). Przeciwciała klasy IgG, wykrywalne testem, pojawiają się w surowicy krwi po upływie 2-3 tygodni od zarażenia i najwyższy poziom osiągają po ok. trzech miesiącach. Uzyskanie pojedynczego wyniku z wysokim mianem przeciwciał IgG nie musi oznaczać aktywnej lub niedawnej inwazji. O aktywnej lub ostrej postaci choroby mówi się w momencie, kiedy miano przeciwciał jest rosnące w odstępie 2-4 tygodni. Pomocne są również badania morfologiczne i biochemiczne krwi. W przypadku psów w diagnostyce należy uwzględnić także zarażenie innym pierwotniakiem, który powoduje zbliżone objawy – Neospora caninum. Leczenie jest długotrwałe i nie zawsze skuteczne, zwłaszcza w przypadku postaci neurologicznej.
Toksoplazmoza u ludzi
Według Światowej Organizacji Zdrowia szacuje się, że nawet 1/3 populacji ludzkiej uległa inwazji T. gondii. W przestrzeni publicznej wciąż można spotkać się z opinią, że w przypadku toksoplazmozy, to koty stanowią największe zagrożenie dla ludzi, zwłaszcza dla kobiet w ciąży. Prawda jest taka, że zdrowy, zadbany kot, który nie poluje na ptaki i gryzonie oraz ma codziennie sprzątaną kuwetę, praktycznie nie stanowi zagrożenia dla człowieka. Człowiek najczęściej zaraża się, spożywając oocysty wraz z nieumytymi warzywami lub owocami albo poprzez spożycie cyst w surowym/półsurowym mięsie zarażonych owiec, kóz i świń. Należy zatem myć owoce i warzywa przed zjedzeniem. U osób dorosłych i zdrowych ryzyko ciężkiej choroby jest minimalne. Zarażenie przebiega zwykle bezobjawowo lub objawy są skąpe, mogą przypominać grypę. Ciężki przebieg toksoplazmozy może wystąpić u osób ze znacznie obniżoną odpornością. Zarażenie T. gondii jest szczególnie niebezpieczne dla kobiet w ciąży. Może dojść do zarażenia płodu, co może skutkować poronieniem lub poważnymi i ciężkimi uszkodzeniami u noworodka. Co ważne, toksoplazmoza wrodzona może rozwinąć się tylko podczas jednej ciąży.
Literatura
1.Hildebrand W. (2024). Toksoplazmoza psów – nie tylko koci problem. Weterynaria w Praktyce;
2. Szczepaniuk K., Tomczuk K. (2024). Toksoplazmoza zwierząt towarzyszących – najczęstsza inwazja na świecie. Magazyn weterynaryjny; 4.
3. Paprocka D., Pietrak W. (2021). Jakie jest Twoje rozpoznanie? Toksoplazmoza u psów i kotów. Weterynaria w Praktyce; 6.
4. Zwalczanie pierwotniaków jelitowych u psów i kotów. Przewodnik ESCCAP 06 wydanie trzecie – marzec 2025.