Choroby endokrynologiczne są częstym problemem u psów i kotów, a ich wczesne rozpoznanie ma kluczowe znaczenie dla skutecznego leczenia oraz zapobiegania powikłaniom. W artykule przedstawiono wybrane schorzenia układu hormonalnego, z uwzględnieniem ich objawów klinicznych, które stanowią podstawę do skierowania zwierzęcia na konsultację weterynaryjną.
Tekst:
dr wet. Justyna Radwińska – Katedra Chorób Wewnętrznych z Kliniką,
Wydział Medycyny Weterynaryjnej, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie
Iga Krzysztofiak – Studenckie Koło Naukowe Internistów Weterynaryjnych,
Wydział Medycyny Weterynaryjnej, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie
Choroby tarczycy u psów i kotów
Anatomia i funkcja tarczycy
Tarczyca u psów i kotów to parzysty gruczoł położony po obu stronach tchawicy, zbudowany z płatów zawierających pęcherzyki wypełnione tyreoglobuliną. Hormony tarczycy – trijodotyronina (T3) i tyroksyna (T4) – odgrywają kluczową rolę w regulacji procesów metabolicznych, takich jak oddychanie komórkowe, termoregulacja oraz synteza białek.
Niedoczynność tarczycy u psów
Jest to jedna z najczęstszych chorób endokrynologicznych u psów, wynikająca ze zmniejszonej produkcji hormonów tarczycy. U około 95% chorujących psów przyczyną jest pierwotna niedoczynność, spowodowana najczęściej autoimmunologicznym zapaleniem tarczycy lub idiopatyczną atrofią gruczołu. Choroba zwykle dotyczy psów w średnim wieku, a większe ryzyko obserwuje się u kastrowanych samców oraz niekastrowanych samic. Do najczęściej zauważanych objawów klinicznych, które powinny skłonić właściciela do wizyty w gabinecie weterynaryjnym, należą:
- przerzedzenie i suchość sierści,
- symetryczne łysienia – szczególnie na udach, ogonie i szyi (zdj. 1)
- brak odrostu włosów po strzyżeniu,
- łojotok skóry i jej łuszczenie,
- hiperpigmentacja (ciemniejsze plamy na skórze, które powstają w wyniku nadmiernej produkcji melaniny),
- charakterystyczny obrzęk śluzowaty (myxedema) prowadzący do tzw. tragicznego wyrazu twarzy (tragic facial expression),
- wtórne zakażenia skóry i uszu (np. Malassezia spp.).
Coraz częściej u zwierząt chorych na niedoczynność tarczycy można zaobserwować objawy ze strony układu nerwowego tj. kręcenie w kółko, niedowłady kończyn, zataczanie się zwierzęcia. Postać wrodzona niedoczynności tarczycy u psów manifestuje się karłowatością, opóźnionym wzrostem, powiększonym językiem, szeroką czaszką, krótkimi kończynami oraz opóźnionym wyrzynaniem zębów. Na szczęście problem ten jest dość rzadko spotykany u zwierząt.
Wyłysienia u psa z niedoczynnością tarczycy
Niedoczynność tarczycy u kotów
Występuje rzadziej niż u psów i zazwyczaj ma charakter:
- jatrogenny – jako powikłanie leczenia nadczynności tarczycy (przedawkowanie leków tyreostatycznych, obustronna tyreoidektomia),
- wrodzony – wynik zaburzeń w syntezie hormonów,
- spontaniczny – rzadki u dorosłych osobników.
Objawy choroby mają zbliżony wygląd jak u psów. Dominuje jednak apatia, brak apetytu, a dopiero później zmiany ze strony sierści i skóry.
Nadczynność tarczycy u kotów
Nadczynność tarczycy stanowi najczęściej diagnozowaną chorobę endokrynologiczną u kotów. Może być wynikiem m.in. mutacji receptora TSH, obecności goitrogenów w karmie lub działania substancji takich jak polibromowane difenyloetery (PBDE) w środowisku kota. Charakterystyczne objawy kliniczne to:
- wyczuwalne guzki tarczycy,
- utrata masy ciała przy zachowanym (lub zwiększonym) apetycie,
- poliuria i polidypsja (u ponad 30% pacjentów),
- wymioty, biegunka, spadek elastyczności skóry (bez związku z odwodnieniem).
Nadczynność tarczycy u psów
Jest schorzeniem rzadkim, zwykle związanym z obecnością złośliwego guza tarczycy. Objawy są niespecyficzne i zależne od lokalizacji oraz wielkości nowotworu.
Cukrzyca u zwierząt
Cukrzyca to przewlekła choroba metaboliczna związana z zaburzeniami w wydzielaniu lub działaniu insuliny z trzustki, prowadząca do hiperglikemii.
U psów najczęściej rozpoznaje się cukrzycę odpowiadającą typowi I u ludzi. Wynika ona z destrukcji komórek beta trzustki. Dotyczy głównie zwierząt w wieku 5–12 lat.
Właściciela zaniepokoić powinny:
- poliuria (zwiększone oddawanie moczu),
- polidypsja (zwiększone pobieranie wody),
- polifagia (wzmożony apetyt),
- utrata masy ciała,
- zaćma (często prowadząca do ślepoty),
- wymioty, osłabienie, apatia.
U kotów przeważa tzw. cukrzyca typu II, związana z insulinoopornością. Często występuje u starszych, otyłych i kastrowanych samców (7-15 lat). Objawy kliniczne:
- objawy klasyczne tj. poliuria, polidypsja i polifagia,
- otyłość, zmniejszona aktywność (zdj. 2)
- zaniedbana sierść, brak pielęgnacji,
- neuropatia cukrzycowa (problemy z poruszaniem tylnymi kończynami, opadanie stawu skokowego),
- zwiększona ilość moczu – właściciele zauważają konieczność częstszej wymiany żwirku w kuwecie.
Otyłość u kota z cukrzycą
Choroby nadnercza u psów i kotów
Oś narządów endokrynologicznych: podwzgórze – przysadka – nadnercza reguluje wydzielanie niezbędnych do życia glikokortykosteroidów. Hormon CRH z podwzgórza stymuluje przysadkę do produkcji ACTH, które z kolei pobudza korę nadnerczy do wydzielania kortyzolu. Hormony te wpływają m.in. na metabolizm, odporność oraz reakcję na stres.
Zespół Cushinga (nadczynność kory nadnerczy)
U psów najczęstszą postacią jest postać przysadkowa (PDH, 80–85%), zazwyczaj związana z gruczolakiem przysadki. Postać nadnerczowa (ADH) występuje rzadziej.
Objawy kliniczne stwierdzane u psów to:
- otyłość brzuszna („brzuch wiszący”),
- zanik mięśni,
- poliuria,
- polifagia,
- polidypsja,
- łysienie, cienka skóra, zahamowanie odrostu włosa,
- zakażenia skóry i dróg moczowych,
- dyszenie, nietolerancja wysiłku np. niechęć do spacerów.
U kotów objawy są zbliżone do tych występujących u psów, lecz często bardziej nasilone. Skóra może być tak krucha, że ulega uszkodzeniu podczas pielęgnacji. Często współistnieje u nich cukrzyca.
Choroba Addisona (niedoczynność kory nadnerczy)
U psów postać pierwotna (najczęściej autoimmunologiczna) prowadzi do destrukcji nadnerczy. Objawy pojawiają się po zniszczeniu ponad 90% miąższu gruczołu. Objawy kliniczne są mało specyficzne:
- anoreksja, utrata masy ciała, wymioty, biegunki,
- osłabienie, apatia, drgawki, zapaść,
- poliuria, polidypsja.
Stąd dla prawidłowej diagnostyki choroby konieczna jest wizyta w gabinecie weterynaryjnym i badania krwi zwierzęcia. U kotów choroba Addisona występuje rzadko. Objawy są podobne jak u psów.
Hiperestrogenizm
Zaburzenie to może być spowodowane przez cysty pęcherzykowe lub nowotwory jajnika (u samic) oraz guzy jąder (u samców). U suk i kotek zaobserwować można:
- obustronne wyłysienia sierści,
- powiększenie warg sromowych i gruczołów mlekowych,
- laktację,
- zaburzenia cyklu płciowego.
U kotek stwierdza się objawy przypominające ruję (wokalizacja, lordoza, lizanie sromu).
W przypadku samców występują:
- guzy komórek Sertoliego – feminizacja, ginekomastia, atrofia jąder,
- dermatoza napletka – rumieniowa linia między moszną a napletkiem,
- zwisający napletek, hiperpigmentacja tylnej części ciała.
Choroby endokrynologiczne u psów i kotów charakteryzują się szerokim spektrum objawów, często niespecyficznych, które mogą imitować inne schorzenia. Znajomość przez opiekuna typowych objawów klinicznych umożliwia wczesne rozpoznanie oraz wdrożenie odpowiedniego leczenia choroby. Regularne badania kontrolne, a także czujność ze strony właścicieli i lekarzy weterynarii odgrywają kluczową rolę w zapobieganiu powikłaniom i poprawie jakości życia zwierząt towarzyszących
Bibliografia
1.Elgalfy, G.E., Ghanem, M.M., Helal, M.A.Y. et al. Incidence, complications and therapeutic evaluation of clinical hypothyroidism in different breeds of dogs. BMC Vet Res 21, 332 (2025). https://doi.org/10.1186/s12917-025-04746-4
2. Mooney CT. Canine hypothyroidism: A review of aetiology and diagnosis. N Z Vet J. 2011;59:105–14
3. Chen Gilor, Cukrzyca u psów i kotów, wydawnictwo Edra Urban & Partner, 2025
4. Peterson Mark, Kritchevsky Janice. Msd Veterinary Manual, 2018, https://Www.Msdvetmanual.Com/Dog-Owners/Hormonal-Disorders-Of-Dogs/Disorders-Of-The-Thyroid-Gland-In-Dogs
5. Ad Rijnberk, Hans S. Kooistra, Kliniczna endokrynologia psów i kotów, wydawca: Galaktyka, 2011.