Przez lata prowadzenia hodowli kotów najczęstsze pytanie, jakie słyszałam od osób dzwoniących w sprawie kociąt, nie dotyczyło rodowodu, charakteru ani ceny. Brzmiało: „Czy on jest odpowiedni dla alergików? Bo mąż ma uczulenie”. To pytanie stawia hodowcę w niewygodnym miejscu. Odpowiedź „tak” sprzedaje kocięta. Odpowiedź „nie” zamyka rozmowę. A uczciwa odpowiedź jest dłuższa niż jedno słowo i wymaga wyjaśnienia, czym w ogóle jest alergia na koty. Ten tekst jest tą dłuższą odpowiedzią – dla hodowców, którzy to pytanie słyszą, i dla opiekunów, którzy je zadają.
Tekst: Aleksandra Bogocz
doktor nauk chemicznych oraz była hodowczyni kotów syberyjskich i neva masquerade.
Twórczyni mrumi.com – magazynu o kotach opartego wyłącznie na recenzowanych badaniach naukowych.
Kontakt: hello@mrumi.com
Uczula nie sierść, tylko białko
Aleksandra Bogocz
Zacznijmy od nieporozumienia, które napędza cały mit. Ludzie mówią „mam alergię na kocią sierść” i szukają kotów, które mało linieją albo nie mają włosów wcale. Tymczasem sierść sama w sobie nie uczula. Winowajcą jest białko o nazwie Fel d 1. Odpowiada ono za uczulenie u około 95% osób z alergią na koty. Co więcej, kot ma w swoim arsenale kilka białek zdolnych uczulać, ale to jedno dominuje nad pozostałymi: od 60 do 90% przeciwciał wytwarzanych przez alergika przeciwko kotu celuje właśnie w Fel d 1. Stąd nazwa „alergen główny” – nie jedyny, ale odpowiadający za zdecydowaną większość reakcji.
Fel d 1 powstaje w gruczołach łojowych skóry, w gruczołach ślinowych i okołoodbytowych. Kot rozprowadza je po całym ciele podczas mycia. Sierść jest więc tylko nośnikiem – środkiem transportu, a nie źródłem. Włos, który spada na podłogę, niesie na sobie białko. Gdyby kot nie miał ani jednego włosa, białko i tak by powstawało.
To wyjaśnia fakt, który dla wielu opiekunów jest zaskoczeniem: długość włosa nie ma z alergią nic wspólnego. Kot długowłosy nie uczula bardziej niż krótkowłosy. A sfinks, uchodzący za bezpieczny wybór dla alergika, produkuje Fel d 1 tak samo jak każdy inny kot – tyle że rozprowadza je bezpośrednio na skórę.
Po co kotu białko, które nas uczula?
To pytanie zadaje sobie wielu opiekunów i odpowiedź na nie jest zaskakująco świeża, bo przez dekady nauka jej nie znała. Fel d 1 należy do rodziny białek zwanych sekretoglobinami. Badania z ostatnich lat pokazały, że potrafi ono wiązać kwasy tłuszczowe i steroidy – a więc dokładnie te cząsteczki, którymi zwierzęta przekazują sobie informacje zapachowe. Wśród nich znalazł się kwas laurynowy, który wchodzi w skład mieszaniny opisywanej jako koci feromon uspokajający.
Najprawdopodobniej mamy więc do czynienia z kurierem zapachowych wiadomości. Kot, myjąc się, nie tylko czyści futro – rozprowadza po nim białko, które przenosi jego chemiczny podpis. To, co dla uczulonego człowieka jest udręką, dla kota jest prawdopodobnie sposobem komunikowania: „to moje terytorium” i „jestem spokojny”. I tu robi się ciekawie. Porównanie
Fel d 1 u kota domowego i u ośmiu gatunków dzikich kotowatych pokazało, że białko to jest zaskakująco słabo zachowane ewolucyjnie – a w biologii to zwykle sygnał, że dana cząsteczka nie jest do życia absolutnie niezbędna. Badacze potrafią już wyłączać odpowiedzialne za nią geny w hodowli komórkowej.
Do żywego kota, który naturalnie nie produkuje Fel d 1, wciąż bardzo daleko, ale kierunek jest wymowny: tego, czego nie osiągnęło półwiecze selekcji hodowlanej, szuka się dziś w laboratoriach na poziomie modyfikacji genów.
Skąd wziął się mit kota syberyjskiego
Tu dochodzimy do sedna, bo mojej rasy dotyczy najgłośniejsza obietnica na rynku. Przekonanie o „hipoalergiczności” syberyjczyków opiera się na dwóch badaniach, które warto obejrzeć z bliska – bo są znacznie mniejsze, niż sugerowałaby ich kariera w ogłoszeniach.
Pierwsze, opublikowane w 2014 r., porównało koty ras uchodzących za hipoalergiczne ze zwykłymi kotami. Autorzy stwierdzili, że te pierwsze rozprowadzają po futrze mniej Fel d 1, a ich próbki słabiej wiązały przeciwciała pacjentów uczulonych. Brzmi mocno. Tylko że badanie objęło czternaście kotów: osiem „hipoalergicznych” i sześć zwykłych.
Drugie, z 2017 r., przeanalizowało geny odpowiedzialne za produkcję Fel d 1 u kotów syberyjskich i faktycznie znalazło w nich sporo mutacji. Badaczom udało się też zmierzyć samo białko – u trzech kotów. Wyniki wyniosły 2,19, 1,66 i 0,48 mikrograma na mililitr śliny. Zwróćmy uwagę, co to znaczy: między trzema kotami tej samej rasy różnica sięgnęła ponad czterokrotności. Autorzy zakończyli pracę zdaniem, że potrzebne są dalsze analizy, aby ustalić, czy znalezione mutacje faktycznie obniżają produkcję alergenu i czy dałoby się ich używać jako wskaźnika przy doborze kotów. Innymi słowy: naukowcy, na których powołują się ogłoszenia, napisali, że jeszcze nie wiedzą.
Co naprawdę różnicuje poziom alergenu
Skoro nie rasa, to co? Badania dość zgodnie wskazują na trzy rzeczy – i żadna z nich nie jest wpisana w rodowód.
- Osobnik. Różnice między pojedynczymi kotami są ogromne, znacznie większe niż różnice między rasami. Dwa kocięta z tego samego miotu mogą produkować bardzo różne ilości Fel d 1.
- Płeć. Kocury produkują go więcej niż kotki.
- Kastracja. U kocurów poziom alergenu wyraźnie spada po zabiegu – produkcja Fel d 1 w gruczołach łojowych zależy od testosteronu.
Dla hodowcy wniosek jest prosty: nie da się przewidzieć z rodowodu, ile alergenu będzie produkowało konkretne kocię. Można natomiast powiedzieć, że niekastrowany reproduktor to najgorszy możliwy kot dla osoby uczulonej – i że to samo zwierzę po kastracji będzie już innym przypadkiem.
Co hodowca może obiecać, a czego nie
To część, którą uważam za najważniejszą, bo dotyczy naszej odpowiedzialności. Słowo „hipoalergiczny” w ogłoszeniu jest podwójnie ryzykowne. Po pierwsze, nie ma pokrycia w danych – a rodzina, która kupiła kocię z taką obietnicą i po miesiącu odkryła, że dziecko dalej kicha, ma pełne prawo czuć się oszukana. Po drugie, takie kocięta wracają. Każdy, kto choć raz odbierał telefon z prośbą o przyjęcie kota z powrotem, wie, jak to wygląda z obu stron. Co możemy zrobić zamiast obiecywania:
- Powiedzieć wprost, że kot całkowicie bez alergenów nie istnieje. Każdy kot produkuje Fel d 1. Pytanie brzmi „ile”, a nie „czy”.
- Zaprosić na dłuższą wizytę. Krótkie odwiedziny niewiele mówią, bo reakcja alergiczna zależy od dawki i czasu ekspozycji. Godzina w domu, w którym mieszka kilka kotów, jest znacznie uczciwszym testem niż piętnaście minut w progu.
- Odesłać do alergologa przed decyzją, nie po. To lekarz ustala, na co dokładnie uczulony jest człowiek i czy da się nad tym zapanować. Hodowca nie jest od diagnozowania ludzi – i warto o tym pamiętać także wtedy, gdy klient bardzo chce usłyszeć zapewnienie.
- Zapisać to w umowie. Wolę zdanie o tym, że nie gwarantuję braku reakcji alergicznej, niż nieporozumienie za pół roku.
Nie będę udawać, że taka rozmowa nikogo nie odstrasza. Kto nie chciał usłyszeć takiej odpowiedzi, po prostu więcej nie dzwonił. Ale właśnie o to chodzi – najważniejsze dla hodowcy powinno być dobro kota.
Masz alergię na koty, ale marzysz o mruczku? Sprawdź, czy istnieją koty hipoalergiczne i co naprawdę decyduje o tym, jak silnie uczulają.
Kocię wydane rodzinie, która usłyszała obietnicę zamiast wyjaśnienia, wraca. Czasem po kilku tygodniach, gdy okazuje się, że alergia jest nie do wytrzymania. Czasem później, gdy objawy pojawiają się u kogoś, kto wcześniej ich nie miał. I wtedy zaczyna się to, co widać dopiero z perspektywy hodowli: kot oswaja się w nowym domu, po czym wraca i oswaja się w hodowli od nowa, a potem jedzie do kolejnego domu i zaczyna trzeci raz.
Każde takie przejście to tygodnie życia zwierzęcia przeznaczone na samą adaptację. W badaniach nad kotami trafiającymi do nowego miejsca poziom stresu wyrównuje się dopiero po mniej więcej dwóch tygodniach, a najtrudniejsze są pierwsze dni. Uczciwa odpowiedź kosztuje więc jeden telefon. Nieuczciwa kosztuje kota kilka miesięcy życia w ciągłym stresie.
Co pomaga po stronie człowieka i domu
Alergikom, którzy mimo wszystko chcą mieszkać z kotem – a to zdecydowana większość tych, którzy do nas dzwonią – warto przedstawić to, co faktycznie ma podstawy. Alergen jest wyjątkowo trwały i lotny. Utrzymuje się w kurzu domowym miesiącami, także po tym, jak kot przestaje w danym domu mieszkać. Znajdowano go w mieszkaniach, w których kota nigdy nie było, i w szkołach – przenoszony na ubraniach. Dlatego samo sprzątanie nigdy nie rozwiąże sprawy do końca, choć regularne odkurzanie z filtrem i pranie tekstyliów obniżają stężenie.
Kąpanie kota działa, ale krótko – poziom alergenu na sierści wraca do wyjściowego w ciągu paru dni.
Najciekawszą nowością ostatnich lat jest karma zawierająca przeciwciała z jaja kurzego, która wiąże Fel d 1 już w ślinie kota. W badaniu producenta poziom aktywnego alergenu na sierści spadał średnio o 47%, w zakresie od 33 do 71%, a u 86% kotów obniżył się o co najmniej 30%. W osobnym badaniu osoby uczulone wystawione na kontakt z sierścią takich kotów zgłaszały łagodniejsze objawy. Uczciwie dodaję, że oba badania finansował i prowadził wytwórca karmy – to nie unieważnia wyniku, ale warto o tym wiedzieć, oceniając siłę dowodu.
Podsumowanie
Kot hipoalergiczny nie istnieje. Istnieją natomiast koty produkujące mniej alergenu – i nie poznamy ich po rasie, długości włosa ani po cenie kocięcia.
Dla nas, hodowców, płynie z tego wniosek, który wcale nie jest gorszy od marketingowego: zamiast sprzedawać obietnicę, której nauka nie potwierdza, możemy sprzedawać wiedzę. Osoba uczulona, która rozumie, skąd bierze się jej reakcja, i wie, że kastracja kocura ma tu większe znaczenie niż jego rodowód, podejmie lepszą decyzję. A my nie odbierzemy za pół roku telefonu, którego żaden hodowca nie chce odebrać.