Kleszcze mogą być wektorami wielu groźnych chorób, zarówno dla ludzi, jak i zwierząt towarzyszących. Choroby odkleszczowe to zagrożenie aktualne przez cały rok. Nierzadko powodują ciężkie i przewlekłe objawy, a nawet prowadzą do śmierci. Aktywność kleszczy jest obserwowana coraz częściej wczesną wiosną, jesienią, a nawet zimą, dlatego profilaktyka przeciw tym ektopasożytom powinna być stosowana przez cały rok.
Tekst: ADRIANNA IWAN, mikrobiolog, technik weterynarii i zoopsycholog
Gdy temperatury spadają poniżej zera, nieaktywne kleszcze chowają się w ściółce, aby przetrwać. Kleszcz pospolity może przeczekać 24 godziny w temperaturze ok. -20°C oraz do 30 dni w temperaturze -10°C. Wystarczy jednak, że temperatura wzrośnie do +5ºC i aktywność kleszczy wzrasta. Wówczas zaczynają poszukiwać swoich żywicieli. Postacie dorosłe stają się aktywniejsze w temperaturze wyższej niż 5°C, z kolei nimfy w temperaturze wyższej niż 8°C. Najczęściej spotykanym gatunkiem kleszcza w Polsce jest Ixodes ricinus (kleszcz pospolity). W naszym kraju występują także inne kleszcze, o których warto pamiętać: m.in. Dermacentor reticulatus (kleszcz łąkowy) oraz Ixodes trianguliceps (kleszcz gryzoni), które również są wektorami groźnych dla zwierząt chorób.
Najbardziej znaną i najczęściej spotykaną w Polsce chorobą odkleszczową u psów jest babeszjoza. Obok niej trzeba zwrócić też uwagę na inne choroby odkleszczowe: anaplazmozę granulocytarną, erlichiozę monocytarną, kleszczowe zapalenie mózgu i boreliozę. Koty, podobnie jak psy, także narażone są na kontakt z kleszczami. W naszym kraju najczęściej notowaną chorobą odkleszczową u kotów jest mykoplazmoza hemotropowa. Niniejszy artykuł opisuje choroby odkleszczowe występujące u psów, kotów oraz krótko wspomina o kleszczach u królików.
Choroby odkleszczowe psów
Anaplazmoza granulocytarna
Wywołuje ją bakteria Anaplasma phagocytophilum. Jej wektorem jest powszechnie występujący w Polsce kleszcz pospolity. Objawy kliniczne tej choroby są bardzo różne i pojawiają się w ciągu 1 do 2 tygodni po ukłuciu przez kleszcza. U chorych zwierząt obserwuje się gorączkę, apatię, nagłą senność, brak apetytu, kulawizny, które są spowodowane zapaleniem stawów. U niektórych psów mogą wystąpić również biegunki, wymioty, objawy ze strony układu nerwowego, kaszel, objawy skórne, krwawienia kropelkowe z nosa, wybroczyny na błonach śluzowych. W postaci ostrej choroby można zaobserwować spadek masy ciała, powiększenie węzłów chłonnych, wątroby i śledziony.
Barelioza psów
Borelioza jest kojarzona głównie z ludźmi, jednak warto wiedzieć, że może ona występować również u psów. Jej przyczyną są krętki Borrelia spp. Wśród objawów stwierdza się wysoką gorączkę, apatię, powiększenie węzłów chłonnych, ból przy poruszaniu się. Najczęściej rozpoznawaną postacią boreliozy jest postać stawowa. Towarzyszy jej kulawizna i obrzęki stawów. Kulawizna może mieć charakter wędrujący, co oznacza, że początkowo dotyczy jednej kończyny, a następnie po kilku dniach dotyka pozostałe kończyny. U niektórych psów może dochodzić od ostrego kłębuszkowego zapalenia nerek. Wiele infekcji u psów przebiega jednak bezobjawowo.
Hepatozoonoza
To choroba, która jeszcze do niedawna nie była stwierdzana w Polsce. Jej przyczyną jest pasożyt Hepatozoon canis. Choroba ta występuje głównie w krajach basenu Morza Śródziemnego. W Polsce pierwszy przypadek hepatozoonozy u psa potwierdzono w 2021 roku. W przeciwieństwie do pozostałych chorób odkleszczowych, aby doszło do zarażenia, pies musi połknąć kleszcza. Nie jest to trudne, ponieważ pies może połknąć go podczas pielęgnacji sierści. W przypadku psów dzikich lub myśliwskich do zarażenia może dojść w następstwie zjedzenia upolowanej zwierzyny lub padliny, u której na powłokach ciała znajdowały się zarażone kleszcze lub w tkankach obecne były cysty pasożytów. U zarażonego psa można zaobserwować: gorączkę, sztywny chód, posmutnienie, osłabienie mięśni. Obecny jest także śluzowo-ropny wypływ z worków spojówkowych. Może dochodzić też do zaniku mięśni.
Erlichioza monocytarna
Jej przyczyną jest Ehrlichia canis, której wektorem są brązowy kleszcz psi i kleszcz pospolity. Choroba ujawnia się po około 1-4 miesiącach od ukłucia przez kleszcza. Objawy erlichiozy to: wysoka temperatura, brak apetytu, chudnięcie, osłabienie. Mogą występować także kulawizny, ślepota, krwawienie z nosa, obrzęki na tylnych kończynach, bladość błon śluzowych, krwiomocz, śluzowo-ropne zapalenie oczu i nosa. Charakterystyczne dla tej choroby są krwawe wylewy i wybroczyny. U niektórych psów występują objawy neurologiczne, takie jak drgawki, przeczulica, ataksja oraz objawy okulistyczne: zmętnienie rogówki, wylewy do przedniej komory oka. Szybko podjęte leczenie daje szansę na pełne wyzdrowienie zwierzęcia. Po upływie 2 do 4 tygodni od pojawienia się ostrych objawów psy mogą ulec spontanicznemu wyzdrowieniu.
Kleszcze mogą przenosić groźne choroby u psów i kotów, dlatego profilaktyka przeciw pasożytom powinna być stosowana przez cały rok.
Babeszjoza psów
To najczęściej diagnozowana choroba odkleszczowa psów, często ciężka w przebiegu. Wywołuje ją pierwotniak Babesia canis. Pasożyt ten namnaża się w krwinkach czerwonych zwierzęcia, uszkadza je, przez co dochodzi do anemii. U chorych zwierząt obserwuje się: wysoką gorączkę (39,5-41oC), zażółcenie błon śluzowych, osowiałość, brak apetytu oraz ciemnobrunatne zabarwienie moczu. Mogą występować wymioty i biegunki. Częstym powikłaniem babeszjozy jest ostra niewydolność nerek. W ostatnich latach stwierdza się również występowanie mózgowej postaci babeszjozy. Za główne przyczyny podaje się rozwój stanu zapalnego i upośledzenie przepływu krwi w naczyniach mózgu. Objawia się ona porażeniami, niezbornością ruchową, agresją, wokalizacją, drgawkami, nierównomiernym rozszerzeniem źrenic.
Kleszczowe zapalenie mózgu
Kleszczowe zapalenie mózgu to coraz częściej obserwowana choroba u ludzi w naszym kraju. Rzadko mówi się o tym, że może występować również u psów. Przyczyną choroby jest wirus należący do rodzaju Flavivirus z rodziny Flaviviridae. Choć choroba ta występuje bardzo rzadko, to jej przebieg u psów jest z reguły ciężki i prawie zawsze kończy się śmiercią. Typowymi objawami są: gorączka, silna apatia, agresja, niechęć do jedzenia i picia, zaburzenia koordynacji. Mogą pojawić się również: niezborność, utrata czucia w okolicach głowy, zez, przeczulica okolicy szyi, nierównomierne rozszerzenie źrenic. Psy, które przeżyły infekcję, powracają do zdrowia w ciągu od
6 do 12 miesięcy.
Choroby odkleszczowe kotów
Mykoplazmoza hemotropowa (dawniej hemobartoneloza)
Chorobę wywołują trzy gatunki drobnoustrojów: Mycoplasma haemofelis, Candidatus Mycoplasma haemomintum i Candidatus Mycoplasma turicensis. Najbardziej patogenny jest gatunek Mycoplasma haemofelis. To najczęstsza choroba odkleszczowa u kotów. Sposób szerzenia się tej choroby w populacji kotów nie został do tej pory całkowicie poznany. Źródłem zakażenia dla kotów mogą być kleszcze oraz pchły. Co ciekawe, najwięcej przypadków tej choroby odnotowuje się na terenach, gdzie występują kleszcze Rhipicephalus sanguineus. Okres inkubacji jest dość długi, może wynosić nawet ponad 30 dni. Zakażenia utajone mogą utrzymywać się do 6 miesięcy. U chorych kotów obserwuje się: apatię, odwodnienie, brak apetytu, utratę masy ciała. Wraz z pogłębiającą się niedokrwistością obserwuje się również osłabienie, bladość błon śluzowych, tachykardię. Możliwe są objawy ze strony układu nerwowego, omdlenia, spaczony apetyt. Część kotów, zakażonych mykoplazmami staje się bezobjawowymi nosicielami przez całe życie.
Borelioza i babeszjoza
W przypadku boreliozy, u kotów kliniczna postać tej choroby występuje niezwykle rzadko. Przyjmuje się, że koty nie są naturalnym żywicielem dla tego patogenu. Doniesienia o przypadkach babeszjozy u kotów na terenie Europy również są nieliczne. Kontynentem, na którym babeszjoza kotów jest najbardziej rozpowszechniona, jest Afryka. Przypadki tej choroby stwierdzano już jednak we Włoszech, w Portugalii, Hiszpanii, a także w Niemczech oraz w Polsce. U zarażonych kotów pierwszymi objawami są: gorączka, spadek apetytu, apatia, zwiększona częstotliwość oddechów. Mogą pojawić się biegunki i wymioty. Z czasem pojawia się bladość błon śluzowych.
Anaplazmoza granulocytarna
Jest to zakaźna, wielonarządowa choroba, wywoływana przez riketsję Anaplasma phagocytophilum. Rezerwuarem riketsji są gryzonie. W przypadku kotów wychodzących nie zostało do końca udowodnione naukowo, czy zjedzenie gryzonia przez kota może być przyczyną rozwoju infekcji. Zakażenie u kotów jest stwierdzane znacznie rzadziej niż u psów. Objawy kliniczne są mało specyficzne, zwykle na początku obserwuje się gorączkę, apatię i posmutnienie. U niektórych kotów można zaobserwować zapalenie dziąseł i spojówek oraz pogorszenie okrywy włosowej. Częstym objawem jest zapalenie wielostawowe.
Kleszcze u królików
Kleszcze zwykle kojarzą się z psami i kotami. Trzeba mieć jednak na uwadze, że ten problem, choć rzadziej niż w przypadku psów czy kotów, może dotyczyć też królików. Jeśli zwierzę ma dostęp do wybiegu zewnętrznego, jest narażone na spotkanie z kleszczami. Ponadto kleszcz może zostać przeniesiony np. na sierści psa. Niestety dane literaturowe dotyczące chorób odkleszczowych u tych zwierząt są znacznie ograniczone. U królików i zajęcy jedną z chorób, której wektorem mogą być kleszcze, jest tularemia, nazywana również gorączką zajęczą. U zakażonych zwierząt początkowo obserwuje się nieznaczny wzrost temperatury, spadek łaknienia, osowiałość i osłabienie. Choroba ma często ostry przebieg posocznicowy i kończy się śmiercią po 1-3 dniach. Możliwe jest także wystąpienie postaci podostrej, która charakteryzuje się powstawaniem ziarniniaków w śledzionie i wątrobie. W postaci tej obserwuje się postępujące wyniszczenie organizmu, zwierzę traci apetyt, pojawia się biegunka oraz niedokrwistość. W przypadku królików należy pamiętać, aby nie stosować u nich fipronilu, ponieważ może powodować zatrucie.
Jak chronić zwierzęta przed ektopasożytami
Podstawą jest właściwy dobór preparatów przeciw tym ektopasożytom. Niewłaściwie dobrane leki będą mało skuteczne, przez co zwierzę jest narażone na zachorowanie. Na rynku weterynaryjnym dostępnych jest wiele preparatów przeciwko kleszczom. Dostępne są one w postaci kropli spot-on, sprayów na skórę, obroży, tabletek, a od niedawna także w postaci zastrzyku. Aby preparat był naprawdę skuteczny, warto skonsultować się z lekarzem weterynarii. Wśród najczęściej stosowanych substancji czynnych wymienia się: permetrynę (toksyczna dla kotów), fipronil, iwermektynę, selamektynę, moksydektynę, imidacloprid. Preparat należy dobierać ściśle do gatunku i masy ciała. Jest to ważne przede wszystkim w przypadku kotów. Zatrucia u kotów permetryną zdarzają się nadal często. Z kolei u młodych szczeniąt bardzo częste są zatrucia spowodowane fipronilem. Dlatego tak ważne jest czytanie ulotek farmaceutycznych oraz konsultacja z lekarzem weterynarii. Preparaty przeciw ektopasożytom muszą być też podawane w odpowiednim czasie. Dla przykładu preparaty typu spot-on nie powinny być podawane bezpośrednio przed kąpielą lub po niej. Obroże insektobójcze muszą być dobrane do odpowiedniej masy ciała zwierzęcia. Zbyt duża obroża wiąże się z obecnością większej ilości substancji czynnej, która może być przyczyną zatrucia u danego zwierzęcia. Z kolei tabletki mogą być bardziej odpowiednie dla osobników, u których z powodu alergii nie można zastosować kropli lub obroży.
Substancja czynna musi być więc dobrana do gatunku zwierzęcia, jego wieku i aktywności. Trzeba mieć również na uwadze to, że w zasadzie nie ma substancji, która będzie działała w 100%. Jednak właściwie dobrana znacznie obniża ryzyko wystąpienia choroby odkleszczowej.
Literatura
1. Adaszek Ł., Mazurek Ł., Dębiak P., Pisarek M., Rutkowska – Szulczyk M., Deneka Ł. (2024). Kleszcze jako wektory chorób zakaźnych i inwazyjnych u kotów. Weterynaria w Praktyce; 5.
2. Adaszek Ł., Mazurek Ł., Dzięgiel B. (2019). Erlichioza monocytarna małych zwierząt. Weterynaria w Praktyce; 4.
3. Adaszek Ł., Mazurek Ł., Winiarczyk S., Wójcik A., Kutrzuba J. (2019). Odkleszczowe zapalenie mózgu psów – zagrożenie także dla właścicieli. Magazyn Weterynaryjny; 7-8.
4. Bown K. J., Lambin X., Telford G. R., Ogden N. H., Telfer S., Woldehiwet Z., Birtles R. J. (2008). Relative importance of Ixodes ricinus and Ixodes trianguliceps as vectors for Anaplasma phagocytophilum and Babesia microti in field vole (Microtus agrestis) population. Applied and Environemental Microbiology; 74 (23).
5. Gawor J., Talarek E. (2017). Choroby odkleszczowe – zagrożenie dla ludzi i zwierząt. Magazyn Weterynaryjny; 3
6. Gliński Z., Żmuda A. (2023). Francisella tularensis – patogen zwierząt i ludzi oraz broń biologiczna. Życie Weterynaryjne; 98 (7).
7. Kostro K., Żmuda A., Gliński Z., Wojtaszczyk P. (2011). Tularemia zajęczaków – aktualny stan wiedzy. Magazyn Weterynaryjny; 8.