Kocie zachowania, które opiekun wzmacnia nieświadomie

Kot nie robi Ci na złość. On po prostu doskonale wie, co działa. Miauczenie, drapanie kanapy, nocne pobudki czy atakowanie stóp mogą być zachowaniami, które nieświadomie nagradzamy. Zajrzyj do artykułu Agaty Bladowskiej-Długokęckiej i sprawdź, czego być może Twój kot nauczył się właśnie od Ciebie.

 

TEKST: Agata Bladowska-Długokęcka, kocia behawiorystka,
absolwentka uniwersytetu SWPS, autorka kocich webinarów
i bloga: kotwarszawski.pl, fb.com/KotWarszawski

 

 

Kiedy dobre chęci idą w złym kierunku

 

Zacznijmy od „Mój kot robi to specjalnie, żeby mnie zdenerwować”, „Nigdy go tego nie uczyłam, a on tak robi” – brzmi znajomo? A może jednak… nauczyliśmy kota czegoś nieświadomie?
Koty nie mszczą się i nie robią nam na złość. To, co my odbieramy jako „złe zachowanie”, jest dla kota komunikatem – często ostatnim, po który sięga, gdy wcześniejsze, subtelniejsze sygnały zostały przez człowieka zignorowane. Problem w tym, że my, opiekunowie, potrafimy codziennie takie zachowania wzmacniać. Jak to możliwe, że kot „nagle” zaczyna budzić nas o trzeciej w nocy? Albo że miauczy pod drzwiami sypialni, dopóki nie wstaniemy? Odpowiedź jest prosta: nauczył się, że to działa. A nauczył się tego dlatego, że opiekun prawdopodobnie reagował.
W tym artykule pokażę, jak mechanizm nieświadomego wzmacniania działa w praktyce. Rozłożę na czynniki pierwsze zachowania, które opiekunowie najczęściej wzmacniają, nie zdając sobie z tego sprawy – i napiszę nieco o zapobieganiu takim sytuacjom.

 

Czym właściwie jest wzmacnianie i dlaczego działa tak skutecznie

 

Zanim przejdziemy do konkretnych przykładów, musimy zrozumieć, czym jest wzmacnianie w kontekście behawioralnym. Wzmocnienie to każdy bodziec, który zwiększa prawdopodobieństwo, że dane zachowanie zostanie powtórzone. Mówiąc wprost: jeśli kot zrobi coś, a w konsekwencji tego działania pojawi się coś przyjemnego lub pożądanego dla niego (np. jedzenie, uwaga, otwarcie drzwi), to kot zapamiętuje to i będzie tę czynność powtarzał. Z punktu widzenia kota wszystko jest proste: zachowanie -> nagroda -> powtórzenie zachowania. Reszta ma nikłe znaczenie. Dla kota liczy się efekt, on nie kategoryzuje rzeczy tak jak człowiek.
Kluczowa prawda, którą trzeba tutaj zapamiętać: kot nie dba o to, czy osiągnie „dobrą” czy „złą” uwagę człowieka – każda uwaga będzie dla niego potwierdzeniem działania, swego rodzaju nagrodą. Podniesienie głosu, łapanie kota, zrzucenie z łóżka, a nawet tylko poruszenie stopą pod kołdrą – to wszystko nadal jest dla kota reakcją, a reakcja = wzmocnienie.
I tu dochodzimy do sedna problemu. Większość niepożądanych zachowań u kotów to zachowania wyuczone, wzmocnione przez opiekuna, często przez lata. A im dłużej trwa wzmacnianie danego zachowania, tym trudniej będzie uporać się z problemem.

1. Nocne marki – jak sami wychowujemy kota na budzik

Zacznijmy od klasyki, która spędza sen z powiek niejednemu opiekunowi: kot, który budzi w nocy. Miauczy, drapie po drzwiach, skacze po twarzy, przewraca przedmioty z szafek. Opiekun w końcu wstaje, daje kotu karmę. Albo otwiera drzwi i kota przegania, a potem znów go wpuszcza, bo znowu drapie w drzwi… I właśnie w tym momencie – podczas tych pozornie zwykłych czynności – wzmacniamy zachowanie kota na kolejne tygodnie, a nawet miesiące i lata. Kot nie myśli: „O, wstał, bo mu przeszkadzałem”. On myśli: „Zadziałało! Miauczałem/drapałem i dostałem to, czego chciałem”. Następnym razem zrobi to samo. Dlaczego to działa w ten sposób? Ponieważ koty uczą się na zasadzie przyczynowo-skutkowej. Jeśli dane działanie przynosi efekt, kot będzie je powtarzał. To nie jest kwestia „złośliwości” – to czysta, prosta nauka. Dlatego, że kot szybko uczy się zarówno tych dobrych, jak i złych rzeczy.

Co robić?
• Przede wszystkim: konsekwentny brak reakcji (pod warunkiem, że kot naprawdę w danym momencie niczego ważnego nie potrzebuje i nie komunikuje!). Jakakolwiek forma reakcji, gdy kot nas budzi dla wymuszenia uwagi lub dodatkowej porcji jedzenia, będzie wzmocnieniem. Zalicza się do tego również mówienie do kota i próby uspokojenia go tym.
• Zadbanie o odpowiednią stymulację w ciągu dnia – kot, który jest zmęczony fizycznie i psychicznie, przesypia noce znacznie spokojniej. Z behawioralnego punktu widzenia m.in. zawsze polecam regularne sesje zabawy (szczególnie wieczorem) skupione bardziej na czajeniu się niż na wyczerpujących biegach i skokach, bo w zabawie ważniejsze jest dopełnienie cyklu łowieckiego niż wymęczenie kota do zadyszki (i przebodźcowanie go).• Jeśli to możliwe, zamykanie drzwi do sypialni, ale zapewnienie przy tym kotu dostępu do wszystkich zasobów: do wody, jedzenia, drapaków i kuwety w innym pomieszczeniu.

2. Miauczenie, które nie ma końca również za dnia

Podobny mechanizm działa w przypadku nadmiernej wokalizacji. Kot miauczy – człowiek reaguje. Daje jeść, głaszcze, otwiera drzwi, pokazuje szafki, ogólnie zwraca uwagę. Kot uczy się, że miauczenie to skuteczne narzędzie do przyciągania uwagi. Co gorsza, wiele osób reaguje na nadmierne miauczenie kota… rozmową. Odpowiadają mu, pocieszają, tłumaczą. I choć to naturalny odruch dla kochającego opiekuna, z punktu widzenia kota to potwierdzenie, że jego strategia działa – i będzie miauczał z czasem jeszcze więcej i donioślej.
Mniej znany fakt: miauczenie jest wokalizacją, którą koty domowe wyewoluowały specjalnie do komunikacji z ludźmi. Dorosłe koty między sobą bardzo rzadko miauczą – ten dźwięk to narzędzie, które koty stworzyły, by nami „sterować”. Dlatego, że zauważyły jego skuteczność.

Co robić?
• Nienagradzanie nadmiernego miauczenia uwagą (uczymy się odróżniać zwykłe, pojedyncze miauknięcia komunikujące potrzebę od tego nadmiernego, wymuszającego). To bywa trudne, ale kluczowe. Dopiero gdy kot zacznie zachowywać się ciszej, można dać mu uwagę.
• Zapewnienie kotu odpowiedniej ilości stymulacji, by nie musiał „wymuszać” uwagi z nudów – a w tym zadbanie o kocie środowisko, czyli odpowiednia ilość drapaków, miejsc do wspinaczki, kocich tras na wysokości, punktów widokowych, zabawek interaktywnych i na inteligencję, tuneli. Jeśli jest balkon, warto zabezpieczyć go solidną siatką i również tę przestrzeń urządzić w sposób przyjazny dla kota, udostępnić trochę świeżego powietrza oraz bodźców z zewnątrz.

3. Agresja z zabawy – gdy ręka staje się ofiarą

To jeden z najczęstszych problemów, z jakimi przychodzą do mnie opiekunowie. Opowiadają, że kot gryzie po kostkach, gdy przechodzą pomiędzy pokojami, że kot rzuca się na ręce, gdy coś nimi robią. I prawie zawsze okazuje się, że… to właśnie opiekunowie nauczyli kota, że ciało to zabawka. Czasami też oczywiście zdarza się, że odwiedzają nas goście i nieświadomie (lub uparcie) uczą kota złych zachowań. Jak? Bardzo prosto. Zabawą z kotem rękami czy nogami. Machaniem mu przed pyszczkiem palcami, nawet dla zwrócenia samej uwagi, by kot zapozował do zdjęcia. Pozwalaniem na gonienie nas. Zabawą na łóżku, zamiast w wyznaczonej do tego strefie, przez co kot szybko uczy się, że łóżko to plac zabaw i jeszcze chętniej przy okazji nie daje nam wypocząć. Kot nie rozumie, że „teraz już nie wolno” i „teraz w tym miejscu odpoczywamy, zamiast szaleć”. Dla niego ręka to nadal świetna zabawka, bo nauczył się, że poruszające się palce to coś ciekawego, co warto upolować.

Co robić?
• Nieużywanie rąk ani stóp jako zabawek (tak, pod kocem i kołdrą nadal się liczy!). Do zabawy służą wędki, myszki na sznurku, piłki – nie ciało człowieka. Należy uczyć tego kota już od maleńkości.
• Gości warto uczyć kocich zasad, gdy wchodzą do kociego domu.
• Jeśli kot już nauczył się atakować ręce, trzeba konsekwentnie przekierowywać jego uwagę, gdy chce zaatakować.
• Zapewnienie kotu regularnych, satysfakcjonujących sesji zabaw, które odwzorowują naturalną sekwencję polowania.
• Do zwrócenia kociej uwagi używanie zabawki/przysmaku zamiast gwałtownego ruchu palcami.

4. Drapanie mebli – jak brak alternatyw wzmacnia destrukcję

„Mój kot niszczy kanapę, mimo że ma drapak!” – słyszę to nagminnie. W zasadzie za każdym razem zadaję wtedy to samo pytanie: gdzie stoi ten drapak? Bo odpowiedź często brzmi: „w kącie, w salonie” albo „w drugim pokoju”. Drapanie to naturalne, instynktowne zachowanie. Jest to kocia potrzeba nieelastyczna, której nie wolno próbować eliminować. Służy kilku celom: ostrzeniu pazurów, rozciąganiu mięśni, oznaczaniu terytorium (kot ma gruczoły zapachowe na łapach) i rozładowywaniu emocji. Jeśli kot drapie kanapę, a nie drapak, to nie dlatego, że „woli” kanapę. Często dzieje się tak dlatego, że kanapa stoi w lepszym miejscu – tam, gdzie kot częściej przebywa, czuje się bezpiecznie. Drapak w ciasnym, zagraconym kącie, do którego kot ma ograniczony dostęp i nie może z niego obserwować otoczenia, jest dla niego bezużyteczny. Zbyt często stawiamy drapak w miejscu, które nam pasuje, a nie tam, gdzie kot tego potrzebuje. Kot drapie kanapę – my denerwujemy się, zrzucamy go – i kot uczy się, że drapanie to świetny sposób na zwrócenie uwagi (nawet tej negatywnej!). Drapie więc dalej.

Co robić?

• Ustawienie drapaków tam, gdzie kot już drapie – obok kanapy, przy ulubionym fotelu, przy oknie z zasłoną. Kot ma drapać w swoim naturalnym „korytarzu” codziennych aktywności.
• Zapewnienie różnych rodzajów drapaków – pionowe, poziome, z różnych materiałów (sizal, tektura) – każdy kot ma swoje preferencje i lubi mieć wybór.
• Kiedy kot drapie drapak – nagradzanie. Nagrodą może być smakołyk, pochwała słowna, czyli pozytywne wzmocnienie, które sprawi, że kot będzie to robił częściej.

5. Problemy z kuwetą – kiedy ból i stres spotykają się z naszą frustracją

To absolutny numer jeden wśród problemów zgłaszanych behawiorystom. Kot sika poza kuwetą – na łóżko, dywan, ubrania. I tu musimy być bardzo ostrożni, bo w pierwszej kolejności należy wykluczyć podłoże medyczne (zbadać koci mocz, krew, kał, a także poszerzyć diagnostykę, jeśli wyniki są niejednoznaczne). Jeśli przyczyny medyczne są wykluczone, zostaje nam najczęstszy winowajca: stres. Kot może się stresować również przez nasze zachowania. Jak nieświadomie wzmacniamy problemy z kuwetą?
• Karząc kota – co tylko potęguje stres i utrwala negatywne skojarzenia z kuwetą.
• Zmieniając radykalnie rodzaj żwirku – koty są rutyniarzami, nagłe zmiany są dla nich stresujące.
• Stawiając kuwetę w miejscu, które kotu nie odpowiada (za głośno, za jasno, w ciągu komunikacyjnym).
• Mając za mało kuwet w domu wielokocim.
• Sprzątając wokół kuwety i zachowując się głośno w momencie, gdy kot z niej korzysta.
• Stosując worki w kuwecie i automatyczne odświeżacze zapachu, które wydają z siebie syk tuż przy kuwecie i rozprowadzają nieprzyjemną dla kota woń.
To tylko przykładowe błędy, jakich tak naprawdę łatwo jest uniknąć. Ciekawostka, o której mało kto wie: koty często sikają na rzeczy, które pachną opiekunem – pościel, ubrania. To nie jest „zemsta”. To próba zmieszania swojego zapachu z ludzkim, co dla kota jest wyrazem zaufania i poszukiwaniem bezpieczeństwa. Kot mówi: „czuję się niepewnie, potrzebuję twojego zapachu, by poczuć się bezpiecznie”.

Co robić?

• Rozpoczynanie diagnozy zachowania od badań i wykluczenia problemu zdrowotnego.
• Unikanie gwałtownych zmian. Jeśli coś wymaga zmiany, przeprowadzamy ją stopniowo.
• Ustawienie kuwet w cichych, spokojnych miejscach.
• Używanie żwirku, który lubi kot – a nie człowiek.
• Redukowanie stresu w środowisku kota – feromony, rutyna, miejsca do ukrycia się.

6. Lęk separacyjny – gdy obecność staje się uzależnieniem

Coraz częściej diagnozuję u kotów lęk separacyjny. I choć wydaje się to bardziej „psim” problemem, koty jak najbardziej również cierpią z powodu rozłąki z opiekunem. Jak nieświadomie wzmacniamy lęk separacyjny?
• Nadmiernie rozpieszczając kota przed wyjściem – długie pożegnania, przytulanie, współczujący ton głosu. Kot czyta emocje i uczy się, że wyjście opiekuna to coś złego.
• Nagradzając kota za niepokój – gdy opiekun wraca i kot jest zestresowany, okazuje mu nadmierną czułość, co wzmacnia jego przekonanie, że nieobecność to powód do niepokoju.
• Brak rutyny – nieregularne godziny wychodzenia i wracania potęgują u kota niepewność.
• Bardzo rzadkie wychodzenie opiekuna z domu – przyzwyczaja, że opiekun jest zawsze dostępny i szokuje, gdy nagle go zabraknie.
Koty lubią przewidywalność. Nagłe zmiany – nawet tak pozornie drobne, jak zaprzestanie wspólnych zabaw czy ograniczenie spania z kotem – mogą wywołać lęk separacyjny.

Co robić?

• Przed wyjściem – neutralnie, bez długich pożegnań.
• Po powrocie – poczekanie, aż kot się uspokoi, zanim dojdzie do kontaktu.
• Zostawianie kotu atrakcji na czas nieobecności – zabawki interaktywne, plansze, karmniki z przekąskami.
• Wprowadzenie rutyny tam, gdzie się da – stałe pory wychodzenia, wracania, karmienia.
• Treningi przyzwyczajanie kota do nieobecności.

7. Zachowania samonagradzające – kiedy kot nagradza się sam

To jedno z mniej znanych, ale bardzo istotnych zagadnień. Niektóre zachowania są samonagradzające – to znaczy, że satysfakcja z ich wykonania jest na tyle silna, że kot nie potrzebuje naszego wzmocnienia, by je powtarzać. Przykłady:
• Zrzucanie przedmiotów z półek – samo w sobie jest zabawą i dostarcza kotu bodźców.
• Polowanie na owady za oknem – obserwacja i „śledzenie” to dla kota naturalna przyjemność.
• Drapanie – jak już mówiliśmy, to bardzo instynktowne zachowanie, które samo w sobie jest nagradzające.
W takich przypadkach nie możemy polegać na braku wzmocnienia – bo zachowanie nagradza się samo. Musimy działać inaczej: przekierowywać zachowanie na akceptowalne obiekty i zapewniać alternatywy. Oto praktyczne wskazówki dla najczęstszych z nich:

Zrzucanie przedmiotów z półek

Kot robi to z nudów, dla zabawy (obserwacja spadania) lub by zwrócić na siebie uwagę.
• Zabezpieczenie przestrzeni i usunięcie wszystkich łatwo przesuwalnych, cennych lub niebezpiecznych przedmiotów z blatów i półek.
• Zapewnienie atrakcyjniejszej alternatywy: półki ścienne, drapaki, różnorodne zabawki.
• Zadbanie o stymulację: regularna zabawa (wędką) oraz zabawki logiczne, by zredukować nudę.
• Zignorowanie, gdy kot patrzy na człowieka w momencie chęci zrzucenia czegoś (o ile dany przedmiot nie jest niebezpieczny, np. szklany)

„Polowanie” za oknem

Obserwacja ptaków to naturalna, ekscytująca rozrywka, która sama w sobie jest nagradzająca. Może jednak czasami prowadzić do frustracji.
• Zapewnienie bezpiecznej „rozrywki”: karmnik za oknem, by zwiększyć atrakcyjność widowiska.
• Redukcja frustracji: Firany w oknach, by widok nie był od razu wyostrzony dla kota (przykładowo).
• Przekierowanie energii: Po takiej „sesji obserwacyjnej” natychmiast warto zaprosić kota do zabawy wędką, by mógł rozładować nagromadzone emocje.

Żucie, lizanie i niszczenie

Żucie kabli czy lizanie tkanin to często sposób na radzenie sobie ze stresem, nudą lub czysta przyjemność z odkrywania ciekawej dla kota faktury – ale należy też wykluczyć tutaj problem zdrowotny, jakim może być Pica. Przy takim zachowaniu warto:
• Zabezpieczyć kable (w osłonki, podwiesić pod biurkiem itp.), a ubrania chować do zamkniętych szaf.
• Zapewnić bezpieczne zamienniki: specjalne zabawki do gryzienia dla kotów, karton (bez chemikaliów i farby na sobie).
Pamiętajmy, że sedno pracy z zachowaniami samonagradzającymi to profilaktyka i szukanie zamienników. Warto urządzić dom tak, by naturalne dla kota czynności były dla nas akceptowalne.

 

 

Karcenie nie działa, tylko jeszcze bardziej psuje

To jedna z najważniejszych rzeczy, które opiekun musi przyswoić: kary u kotów nie działają, a je krzywdzą. Koty nie rozumieją kary w taki sposób jak my. Nie łączą reakcji człowieka ze swoim zachowaniem sprzed kilku minut, godzin czy dni. Kiedy krzyczymy na kota za to, że zrzucił wazon, on nie myśli: „O, zrzuciłem wazon i dlatego pan krzyczy”. On myśli: „Pan krzyczy, jestem w niebezpieczeństwie, muszę uciekać, boję się go teraz”. Konsekwencje karania to:

• Niszczenie zaufania – a odbudowanie go jest naprawdę trudne.
• Wzmacnianie niepożądanych zachowań – bo nawet negatywna uwaga to dla kota uwaga.
• Pogłębianie stresu – co prowadzi do kolejnych problemów behawioralnych.
• Kot uczy się unikać człowieka, a nie zmieniać zachowanie.

Zamiast karać, lepiej jest ignorować niepożądane zachowania i nagradzać te pożądane. To prosta zasada, ale wymaga ogromnej konsekwencji.

 

Podsumowanie

Reakcje opiekuna – nawet te najmniejsze, pozornie nieistotne – kształtują zachowanie kota. Każde „dobrze, już wstaję”, każde „daj spokój, masz jedzenie w misce” w odpowiedzi na nadmierne miauczenie, zabawa ręką, krzyk – to wszystko są lekcje, które kot odrabia codziennie. Kot nie uczy się, że czegoś „nie wolno”. Kot uczy się, co działa. I jeśli jego zachowanie przynosi rezultaty – będzie je powtarzał. Nie z mściwości. Po prostu dlatego, że udało mu się uzyskać pożądany efekt.
Świadomy opiekun to taki, który rozumie ten mechanizm i odpuszcza walkę z kotem na rzecz pracy z nim. Zamiast karać, nagradza. Zamiast reagować impulsywnie, obserwuje i analizuje. To człowiek, który rozumie, że to on – swoimi reakcjami – uczy kota przez całe jego życie. Koty nie są zwierzętami trudnymi. Zdarza się, że to my często, nawet nieświadomie, utrudniamy im życie, nie próbując przy tym zrozumieć ich języka. A kiedy już go zrozumiemy – otwiera się przed nami świat głębokiej relacji, w której obie strony czują się bezpiecznie i szczęśliwie.